ARAMA MOTORU
© COPYRIGHT
Bu sitenin tasarım ve içerik hakları Sn. Mustafa AYDIN ve sitedeki TarımNet / Sayfayı Hazırlayanlar bölümünde ismi yazılı olan kişilere aittir. İzinsiz, para karşılığında kullanılamaz, kopyalanamaz ve dağıtılamaz.
DİĞER SİTELER
Volkan Derinbay
Fotokompozisyon
Briç Dersleri
Hititler
Web Dilleri
Buffy
AGV

Domain
 
TarımNet /
     


3. Materyal ve metot

3.1. Çalışma Alanlarının Sınırları
3.2. Çalışmada Kullanılan Veriler
3.3. Kullanılan Yazılım
3.4. Metot
3.5. Agroekolojik Zonlama Çalışmasında Kullanılan Katmanlar ve Puanlamalar
3.5.1. Toprak Modeli
3.5.1.1. Toprak Bünyesi Katmanı
3.5.1.2. Toprak Derinliği Katmanı
3.5.1.3. Erozyon Durumu Katmanı
3.5.1.4. Toprak Drenaj Katmanı
3.5.1.5. Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıfı (AKKS) Katmanı
3.5.1.6. Çarşamba ve Bafra Ovalarına Ait Kompozit Toprak Modeli Katmanları
3.5.2. Topografik Model
3.5.2.1. Yükseklik Katmanı
3.5.2.2. Eğim Katmanı
3.5.2.3. Bakı Katmanı
3.5.2.4. Çarşamba ve Bafra Ovalarına Ait Kompozit Topografik Modeller
3.5.3. İklim Modeli
3.5.3.1. Bitki Yetiştirme Dönemi Katmanı
3.5.3.2. Toplam Yıllık Yağış Miktarı Katmanı
3.5.3.3. Yetişme Periyodu (Nisan-Eylül) Yağış Miktarı Katmanı
3.5.3.4. Yıllık Ortalama Sıcaklık Değeri Katmanı
3.5.3.5. Çarşamba ve Bafra Ovalarına Ait Kompozit İklim Modelleri

3.1. Çalışma Alanlarının Sınırları
[Konu Başlığı] [Sonraki Konu]

Çalışma alanları olarak Samsun İl sınırları içerisinde kalan, ülkemiz tarımında yüksek potansiyele sahip Çarşamba ve Bafra Ovaları alınmıştır. Çalışma alanları Şekil 3.1’de görüldüğü gibidir.

Çarşamba Ovası, Orta Karadeniz bölgesinde 41003’-41024’ kuzey enlemleri ile 36023’-37012’ doğu boylamları arasında, Yeşilırmak ve yan derelerin oluşturduğu deltada yer alan verimli bir tarım alanıdır. Çarşamba, Terme, Tekkeköy ve kısmen de Salıpazarı ilçelerini kapsamaktadır. Ovanın güneyinde Suat Uğurlu ve Hasan Uğurlu barajları ile Samsun’un içme suyunu sağlayan Çakmak barajı vardır.

Bafra Ovası, Orta Karadeniz bölgesinde 41024’-41046’ kuzey enlemleri ile 35030’-36012’ doğu boylamları arasında, Kızılırmak ve yan derelerin oluşturduğu deltada yer almaktadır. Ülkemizde delta ovalarının içerisinde tarımsal üretim için uygun ekolojik koşullara sahip olan ovalardan biridir. Bafra, Ondokuzmayıs ve Alaçam ilçelerini kapsamaktadır. Ovanın güneyinde Altınkaya ve Derbent barajları bulunmaktadır.

Şekil 3.1. Çarşamba ve Bafra Ovalarında Çalışma Alanlarının Konumu ve Sınırları

3.2. Çalışmada Kullanılan Veriler
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Çarşamba ve Bafra Ovalarına ait Agroekolojik zonların oluşturulması amacıyla yapılan bu çalışmada temel olarak Marmara Araştırma Enstitüsü Uzay Teknolojileri Grubunca Yeşilırmak Gelişim Projesi kapsamında Coğrafi Bilgi Sistemleri ortamında hazırlanan veri tabanından yararlanılmıştır. Veri tabanında yer alan katmanlar aşağıda verilmiştir;

  1. Güncel Uydu Görüntüsü Katmanı: Bu katman 30 m yersel çözünürlüğe sahip, bant sayısı 7, tekrarlama zamanı 16 gün, uydu yüksekliği 705 km ve tarama genişliği 185 km olan 16 Ağustos 1997 tarihli Landsat-TM uydu görüntüleridir (Sesören,1999).
  2. Toprak Bilgileri Katmanı: Bu katman temel olarak, TOPRAKSU Genel Müdürlüğü tarafından 1966-1972 yılları arasında Türkiye genelinde yürütülen toprak etütleri sonucu oluşturulmuş olan Samsun ili bünye, derinlik, erozyon, drenaj ve arazi kullanım kabiliyet sınıfı haritalarından elde edilmiştir (TOPRAKSU, 1984).
  3. Topoğrafik Katman: Samsun ilini kapsayan yükseklik verileri, Harita Genel Komutanlığından sayısal olarak 1/50000 ölçekli paftalardan temin edilmiştir. Paftalarda 20 metre aralıklarla geçirilen eş yükselti eğrileri, tepe ve kritik bazı noktalara ait yükseklikleri ifade etmek için noktalar ve paftanın koordinat bilgilerini içeren projeksiyon bilgisi bulunmaktadır.
  4. İklim Katmanı: Bölgeye ait sıcaklık, yağış ve büyüme periyodu gibi iklim faktörleri, Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlü tarafından yayınlanmış olan Türkiye Klima Atlasından uzun yılların (1951-1980) ortalamaları kullanılarak elde edilmiştir (DMİ, 1989).

Bu veriler dışında Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünce hazırlanmış olan Çarşamba ve Bafra Ovalarına ait 1/25000 ölçekli Toprak Bünye dağılım haritaları da kullanılmıştır (DSİ, 1980; DSİ, 1984).

3.3. Kullanılan Yazılım
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Agroekolojik zonlama çalışması sırasında mekansal sorgulamaya olanak sağlayan temel coğrafi bilgi sistemleri yazılımlarından ArcView 3.2 yazılımı ve bu yazılımın Spatial Analyst ve 3D Analyst modülleri kullanılmıştır. Yazılımların kullanımı ileriki aşamalarda açıklanacaktır.

3.4. Metot
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Çalışmanın ilk aşamasında ovaların sınırlarının belirlenmesine yönelik bir veri toplama çalışması yapılmıştır. Bu amaçla Devlet Su İşleri (DSİ) tarafından hazırlanmış olan Çarşamba ve Bafra Ovalarına ait toprak bünye dağılım haritaları materyal olarak alınmıştır. Haritalar analog halde olduğundan, veri tabanı ile ilişkilendirebilmek amacıyla tarayıcı kullanılarak taranmış ve GIF resim formatında bilgisayar ortamına aktarılmıştır.

GIF formatında bilgisayar ortamına aktarılan harita paftaları ekranda sayısallaştırma yöntemi kullanılarak sayısallaştırılmıştır. Altı paftadan oluşan her bir ova haritası daha sonra paftaların birleştirilmesiyle tek bir parça haline getirilmiştir. Koordinatsız olan haritalar, Landsat-TM görüntüleri kullanılarak UTM (Universal Transvers Mercator) koordinat sistemine referanslandırılmıştır. Koordinatlandırma işlemi için koordinatsız haritalarda saptanan sabit ve belirli noktalar uydu fotoğrafındaki aynı noktalarla çakıştırılarak koordinat dönüşümleri yapılmıştır.

Koordinatsız haritaların koordinat dönüşüm işlemi sonucunda sınırlarda hatalar oluşmuştur. Oluşan bu hataları azaltabilmek amacıyla uydu fotoğrafının daha güncel olduğu düşüncesi göz önüne alınarak sınırlarda oluşan hatalar üzerinde düzeltmeler yapılmıştır. Düzeltmelerin yapılması sırasında, kullanılan Toprak bünye dağılım haritalarının eş yükselti eğrileri kullanılarak üretildiği belirlenmiştir. Buradan yola çıkılarak veri tabanında mevcut olan 1/50000’lik haritalardaki eş yükselti eğrilerinden 90 m yükseklik sınırı baz alınarak bir sınıflama yapılmış ve Toprak bünye dağılım haritası ile karşılaştırılmıştır. Karşılaştırma sonucunda 90 m yükseklik sınırına göre sınıflandırılan eş yükselti eğrilerinin ova sınırlarının belirlenmesinde kullanılmasının doğru olacağı ve koordinatlandırma amacına hizmet edebileceği belirlenmiştir. Eş yükselti eğrilerinden yararlanılarak üretilen ova sınırları da kullanılarak sayısallaştırılan haritalarda son düzenlemeler yapılmıştır.

Ova sınırlarının belirlenmesi aşamasından sonra veritabanında mevcut olan ve Agroekolojik zonlama çalışmasında katman olarak kullanılacak verilerin üretilmesi aşamasına geçilmiştir. Bu verilerin aynı alanlara ait güncel Landsat-TM uydu verileri ile karşılaştırılması sonucunda özellikle İl sınırlarında bazı farklılıklar olduğu gözlenmiştir. Şekil 3.2’de sarı çizgi, veri tabanında mevcut olan Toprak bilgisi, İklim katmanları ve İl sınırlarını, kırmızı çizgi ise güncel uydu verisine göre çizilmiş sınırları göstermektedir. Çin’de yapılan bir çalışmada yukarıdaki durumla karşılaşılmış, toprak haritalarının sınırlarının iklim haritaların sınırlarına göre düzeltilmesine karar verilmiştir (FAO, 1996).

Bu tarz farklıklar, verilerin üretilmesinde kullanılan yer haritalarının eski tarihli olması ve bilgisayar ortamına aktarılması esnasında oluşabilecek hatalardan meydana gelebileceği gibi zamanla ovalarda oluşan sediment birikmesi sonucunda da oluşmuş olabilir. Sınır çizgilerinde belirlenen bu farklılıklar güncel Landsat-TM uydu görüntüleri kullanılarak düzeltilmiştir.

Şekil 3.2. Yer Haritası ve Landsat-TM Uydu Görüntüleri Arasında Çakıştırma Sonucunda Ortaya Çıkan Farklılıklar

Samsun il sınırlarına göre hazırlanmış olan mevcut veriler ova sınırları kullanılarak ArcView programında (View? GeoProcessing Wizard ? Clip one theme based on another) komutu kullanılarak kesilmiştir. Bu yolla Agroekolojik zonlamada kullanılacak olan veri tabanı ova sınırları baz alınarak hazırlanmıştır.

Çalışma özel bir ürün veya ürün grubu baz alınarak değil, genel bitki yetiştiriciliği açısından yapılmış, bu nedenle hedef araziler ele alınan tüm faktörler bakımından kabaca gözlem altına alınmıştır. Böylece çalışma alanlarında hem Agroeolojik zonların oluşturulması hem de daha fazla sorunlu olan bölgelerin tespit edilerek yapılacak olan çalışmalara zemin hazırlanması amaçlanmıştır. Çalışmada “Ağırlıklı Faktör Analizi” (Weghted Factor Analysis) yöntemi kullanılmıştır (Environmental Conservation Service Task Force, 1981).

Öncelikli olarak, bitki yetiştiriciliği bakımından önemli olan karakterler saptanmış, bu karakterlerden elde edilebilenler, belirlenen değerlendirme aralıklarına bölünerek ve puanlamaları yapılarak haritalara işlenmiştir. Karakterlere önem sırasına göre “etki katsayıları” verilmiştir. Değişik karakterleri gösteren katmanlar üst üste çakıştırılarak (overlay) elde edilen sonuç katmanının toplam puan değerleri hesaplanmıştır. Son aşamada, toplam etki değerleri, belli aralıklara bölünerek, bitki yetiştiriciliği bakımından önemli Agroekolojik zonlar elde edilmiştir.

Çalışmada sınıfların belirlenmesi, puanlamanın yapılması ve ağırlık katsayılarının verilmesinde Özel ve ark. (1999)’nın Samsun İlinde yaptıkları Agroekolojik Zonlama çalışmasında kullandıkları değerler baz alınmıştır.

Çalışma Şekil 3.3’te verilen akış diyagramında belirtildiği biçimde yürütülmüştür. Şekilden de anlaşılabileceği gibi Agroekolojik zonlama amacıyla temel olarak üç adet model hazırlanmıştır. Bunlar;

  • Toprak modeli
  • Topografik model
  • İklim modelidir.

Agroekolojik zonlama katmanlari

Şekil 3.3. Çarşamba ve Bafra Ovalarında Agroekolojik Zonlama Çalışması Akış Diyagramı

Sınıflandırmaların yapılabilmesi ve modellerin oluşturulması için veri katmanlarının raster modelde olması gerekmektedir. Alt katmanların oluşturulması sırasında öncelikle verilerin raster (grid) modelde olup olmadığına bakılmıştır. Bu nedenle de vektör modelde olan veriler ArcView programının Spatial Analyst modülü kullanılarak grid modellere çevrilmiştir. Bu dönüşümlerde (Theme ? Conver to Grid Theme) komutu kullanılmış ve hücre boyutu (grid cell size) = 30 m olarak alınmıştır. Grid modele çevrilen katmanlar daha sonra (Analysis ? Reclassify) komutu kullanılarak belirlenen aralıklara bölünmüş ve puanlamaları yapılmıştır. Daha sonra (Analysis ? MapCalculator) komutu ile üst üste serme (overlay) işlemi yapılmış ve her bir pikselin puan değerleri toplanarak sonuç katmanları elde edilmiştir.

Şekil 3.2’de verilen dört modelin oluşturulmasında izlenen yol aşağıda verilmiştir;

Toprak modelinin oluşturulmasında; bünye katmanı, derinlik katmanı, erozyon katmanı, drenaj katmanı ve arazi kullanım kabiliyet sınıf katmanları üretilmiş, (Analysis ? Reclassify) komutu ile belirlenen uygun sınıflandırmalara tabi tutulmuş bu katmanlar Şekil 3.4’te görüldüğü gibi üst üste serilerek her bir pikselin almış olduğu puanlar toplanarak sonuç katman (toprak modeli) elde edilmiştir.

Topografik modelin hazırlanması amacıyla ArcView programının 3D Analysis Modülü kullanılmıştır. Öncelikle 20 m aralıklı eş yükselti eğrileri ekrana açılmıştır. Daha sonra (Surface ? Create TIN from Feature) komutu ile Düzensis Üçgenler Ağı (TIN) oluşturulmuştur. Oluşturulun katman üzerinden (Theme ? Conver to Grid Theme) komutu ile yükseklik katmanı, (Surface ? Derive Slope) komutu ile eğim katmanı ve (Surface ? Derive Aspect) komutu ile bakı katmanı üretilmiştir. Bu katmanlar (Analysis ? Reclassify) komutu ile uygun sınıflandırmalara tabi tutulmuş ve Şekil 3.5’te görüldüğü gibi üst üste serilerek sonuç katmanı (topografik model) elde edilmiştir.

İklim modeli oluşturulmasında ise; bitki büyüme periyodu uzunluğu, yıllık toplam yağış miktarı, yetişme periyodu yağış miktarı ve yıllık ortalama sıcaklık değerlerini gösteren alt katmanlar üretilmiş ve sınıflandırılmıştır. Sonuç katmanın elde edilebilmesi için Şekil 3.6’da da görülebileceği gibi alt katmanlar üst üste serilmiştir.

Agroekolojik zonlama çalışmasının son aşamasında yukarıda açıklanan toprak, topografya ve iklim modelleri üst üste serme tekniği ile birlikte analiz edilerek Çarşamba ve Bafra Ovalarına ait beşer adet Agroekolojik zon oluşturulmuştur.

Şekil 3.4. Çarşamba Ovası Agroekolojik Zonlama Çalışmasında Toprak Modelinin Üst Üste Serme İşlemi İle Oluşturulması

Şekil 3.5. Çarşamba Ovası Agroekolojik Zonlama Çalışmasında Topografik Modelin Üst Üste Serme İşlemi İle Oluşturulması

Şekil 3.6. Çarşamba Agroekolojik Zonlama Çalışmasında İklim Modelinin Üst Üste Serme İşlemi İle Oluşturulması

3.5. Agroekolojik Zonlama Çalışmasında Kullanılan Katmanlar ve Puanlamalar
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

3.5.1. Toprak Modeli
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Çarşamba ve Bafra Ovarında yapılan Agroekolojik zonlama çalışmasında Kompozit Toprak Modellerini oluşturabilmek amacıyla üretilen alt katmanlar şunlardır;

  1. Toprak Bünyesi Katmanı
  2. Toprak Derinliği Katmanı
  3. Erozyon Durumu Katmanı
  4. Toprak Drenaj Durumu Katmanı
  5. Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıfları Katmanı
  6. Kompozit Toprak Modeli Katmanı

3.5.1.1. Toprak Bünyesi Katmanı
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Toprağın kum, silt ve kil oranlarının bir ifadesi olan “bünye”, toprağın su tutma kapasitesi, bitki besin elementi niteliği gibi önemli özelliklerini belirlemesi bakımından bitki yetiştiriciliğinde çok önemlidir. Toprak bünye bilgileri, Çarşamba ve Bafra Ovaları için kaynak olarak kullanılan TOPRAKSU (1984) haritalarından alınmıştır. Haritada bünye hakkında doğrudan bilgi verilmemiş, yerine “eğim, derinlik ve bünye kombinasyonları” gösterilmiştir. Toprak Bünye bilgileri buradan elde edilmiştir.

Toprak Bünyeleri için zonlama ağırlık katsayısı 2 olarak belirlenmiş ve Tablo 3.1’deki gibi puanlandırılmıştır. Bu puanlamada dikkate alınan kriterler, ince ve orta bünyeli toprakların bitki yetiştiriciliği ve toprağın su tutma kapasitesi açısından, kaba bünyeli topraklara göre daha uygun olmasıdır.

Tablo 3.1. Agroekolojik Zonlama İçin Toprak Bünye Katmanı Puanlaması

Bünye Puan
İnce 100
Orta 90
Kaba 65
Veri yok 1

3.5.1.2. Toprak Derinliği Katmanı
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Derinlik arazi üzerinde toprak işlemeli tarımın yapılıp yapılamayacağını belirleyen en önemli faktör olmasının yanı sıra toprakta tutulan bitkilere yarayışlı su miktarını etkilemesi bakımından sulama yapılmayan alanlar için ayrı bir önem taşır. Derinlik bilgileri haritada “eğim, derinlik ve bünye kombinasyonu” olarak verilmiştir. Derinlik bilgileri buradan elde edilmiştir.

Kullanılan kaynak haritada, derinlik bilgileri alüviyal topraklar için verilmemiştir. Yapılan literatür çalışmaları sonucunda alüvyal toprakların derinliklerinin 1.5 m’nin altına düşmediği belirlenmiştir (Bayraklı ve Özdemir, 1988; Apan ve Bayrak, 1988).

Ova topraklarının çok önemli bir bölümünü oluşturan bu grup topraklar, tarımsal etkinlikler bakımından sorunsuz olarak kabul edilmiş ve değerlendirilmiştir. Derinlik için zonlama ağırlık katsayısı 2 olarak belirlenmiş ve Tablo 3.2.’deki gibi puanlandırılmıştır. Derin topraklar, bitki yetiştiriciliği açısından daha değerli topraklar olduğundan, derinlik arttıkça daha yüksek puanlar verilmiştir.

Tablo 3.2. Agroekolojik Zonlama İçin Derinlik Katmanı Puanlaması

Toprak Derinliği (cm) Puan
Alüvyal topraklar 100
Derin (>90) 100
Orta Derin (90-50) 80
Sığ (50-20) 50
Çok Sığ (<20) 20
Litozolik 5

3.5.1.3. Erozyon Durumu Katmanı
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Erozyon durumu, ele alınan alanda işlemeli tarım yapılıp yapılamayacağı veya ne gibi önlemler altında tarım yapılabileceği hakkında belirleyici rol oynar. Ova topraklarının erozyon durumu, ilgili haritada ayrı olarak gösterilmiş ve değerlendirme bu haritaya göre yapılmıştır. Çalışmada kullanılan haritada düz alanlar için erozyon bilgisi verilmemiştir. Bu nedenle bu alanlar erozyonun olmadığı alanlar olarak değerlendirilmiştir. Erozyon durumu için zonlama ağırlık katsayısı 3 olarak alınmıştır. Agroekolojik zonlama çalışmasında yapılan puanlamada, erozyonun her seviyesinin tarımsal üretim üzerine negatif etkisi göz önüne alınarak negatif değerler verilmiştir. Bu amaçla erozyon durumu Tablo 3.3’deki gibi puanlandırılmıştır.

Tablo 3.3. Agroekolojik Zonlama İçin Erozyon Durumu Katmanı Puanlaması

Erozyon durumu Puan
Veri yok -1
Yok yada çok az -1
Orta -50
Şiddetli -75
Çok şiddetli -100

3.5.1.4. Toprak Drenaj Katmanı
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Çarşamba ve Bafra Ovalarında en önemli toprak problemi olarak, toprak yapısının ağır bünyeli olması ve deniz seviyesinden yüksekliğin (arazi kodunun) çok az olmasından kaynaklanan “kötü drenaj” gösterilebilir. Kullanılan kaynak haritada drenaj bilgileri çalışma alanının büyük bölümü için vardır, drenaj bilgisi verilmeyen alanlar ise ovaların yüksek kesimlerinde yer almaktadır. Bu nedenle bu alanlar “iyi drenaj” alanları olarak değerlendirilmiştir. Çalışmada drenaj durumunun zonlama ağırlık katsayısı 3 olarak alınmış ve drenaj durumu Tablo 3.4’de gösterildiği gibi (-) negatif değerli olarak puanlandırılmıştır.

Tablo 3.4. Agroekolojik Zonlama İçin Drenaj Katmanı Puanlaması

Drenaj durumu Puan
Kötü drenajlı -50
Yetersiz drenajlı -20
İyi drenajlı -1
Veri yok -1

3.5.1.5. Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıfı (AKKS) Katmanı
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Tablo 3.5. Agroekolojik Zonlama İçin Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıf Katmanı Puanlaması

Arazi Kullanım Kabiliyet Sınıfı Puan
1. Sınıf 100
2. Sınıf 85
3. Sınıf 65
4. ve 5. Sınıf 50
6. ve 7. Sınıf 30
8. Sınıf 1

3.5.1.6. Çarşamba ve Bafra Ovalarına Ait Kompozit Toprak Modeli Katmanları
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Çarşamba ve Bafra Ovalarına ait kompozit toprak modellerinin üretilebilmesi amacıyla toprak bünyesi, derinlik, erozyon durumu, drenaj ve arazi kullanım kabiliyet sınıfı alt katmanları üst üste serilmiştir edilmiştir. Kompozit toprak modeli katmanları oluşturulurken toplam değerler beş eşit aralığa bölünmek suretiyle toprak faktörleri bakımından beşer adet alt zon oluşturulmuştur.

3.5.2. Topografik Model
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Çarşamba ve Bafra Ovalarının Agroekolojik zonlama çalışmalarında topografik analizler için gerekli olan yükseklik, eğim ve bakı katmanlarının üretilmesi için Harita Genel Komutanlığından sayısal olarak temin edilen 1/50000 ölçekli eş yükselti eğrileri paftaları kullanılmıştır. Bu veriler kullanılarak TIN oluşturulmuştur. Daha sonra TIN modeli kullanılarak yükseklik, eğim ve bakı katmanları üretilmiştir. Bitki yetiştiriciliği bakımından önem düzeylerine göre bu katmanlara zonlama ağırlık katsayısı verilmiş ve yine önem düzeylerine göre puanlama yapılmıştır.

3.5.2.1. Yükseklik Katmanı
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Tarım alanlarının denizden yüksekliği, hava sıcaklığı, bitki yetişme süresi, ışıklanma v.b. ekolojik faktörlerle olan doğrudan ilişkisi nedeniyle Agroekolojik zonlama çalışmasında kullanılmıştır. Yüksekliğin zonlama ağırlık katsayısı 3 olarak alınmıştır.

Çalışma alanlarının genel itibarıyla yükseklik değeri düşük alanlar olması, yükseklik değişiminin az olması ve en yüksek kodun 90 m civarında olması nedeniyle yükseklik katmanı birbirine yakın eşit aralıklara bölünmüştür. Tablo 3.6’da da görülebildiği gibi ova topraklarında kodu 0-2 m olan alanlarda diğer bölgelere göre drenaj sorununun fazla olması nedeniyle 2-10 m aralığına göre daha düşük puan verilmiştir. Geriye kalan kısımda puanlar yükseklikle ters orantılı olarak verilmiştir.

Tablo 3.6. Agroekolojik Zonlama İçin Yükseklik Katmanı Puanlaması

Yükseklik Aralıkları (m) Puan
<2 95
2-10 100
10-20 80
20-30 70
30-40 60
40-50 50
50-60 40
60-70 30
70-80 20
>80 10

3.5.2.2. Eğim Katmanı
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Yüzde (%) olarak ifade edilen eğim, arazi üzerinde hakim olan mikro klimaya etkili olduğu gibi arazi kullanım kabiliyet sınıfları ve erozyon derecesi bakımından da bitkisel üretim üzerine etkilidir. Çalışma alanlarının ova alanları olması nedeniyle genel itibariyle eğim değerleri düşüktür. Bununla birlikte eğimim bitki yetiştiriciliği üzerine etkisini özellikle sulama-eğim ilişkisini göz ardı etmemek amacıyla bu katmana ihtiyaç duyulmuştur. Eğimin zonlama ağırlık katsayısı 3 olarak alınmıştır. Eğim değerleri Tablo 3.7’de verildiği gibi aralıklara bölünmüş ve puanlamaya tabi tutulmuştur.

Tablo 3.7. Agroekolojik Zonlama İçin Eğim Katmanı Puanlaması

Eğim (%) Puan
<2 100
2-5 90
5-8 70
8-15 50
15-25 20
25-50 10
>50 1

3.5.2.3. Bakı Katmanı
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Bakı karakteri sadece meyilli araziler için söz konusu olup arazinin eğim yönünün kuzey ile yaptığı açı anlamına gelmektedir. Bakı, arazi üzerinde yapılan tarımsal işlemleri sıcaklık, güneşlenme ve nemlilik bakımından etkileyen bir faktör olduğundan dolayı değerlendirmeye katılmıştır. Bakının zonlama ağırlık katsayısı 0.5 olarak alınmış ve meyilli araziler, ana ve ara yönler olmak üzere Tablo 3.8 de görüldüğü gibi sekiz sınıfa bölünmüştür. Ülkemizin konumundan dolayı tam güneye bakan yamaçlar, düz yerlerden sonra yüksek değerleri, tam kuzeye bakan yamaçlar da düşük değerleri almıştır.

Tablo 3.8. Agroekolojik Zonlama İçin Bakı Katmanı Puanlaması

Yöney Puan
(337.50-22.50) Kuzey 40
(292.50-337.50) Kuzeybatı 50
(22.50-67.50) Kuzeydoğu 55
(247.50-292.50) Batı 70
(67.50-112.50) Doğu 75
(202.50-247.50) Güneybatı 80
(112.50-157.50) Güneydoğu 85
(157.50-202.50) Güney 90
(-10) Düz alanlar 100

3.5.2.4. Çarşamba ve Bafra Ovalarına Ait Kompozit Topografik Modeller
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Bitki yetiştiriciliğinde topografik faktörlerin elverişlilik derecesini gösteren Kompozit topografik modeller katmanı yükseklik, bakı ve eğim katmanının üst üste serilmesi ile elde edilmiştir. Kompozit topografik model katmanları oluşturulurken toplam değerler beş eşit aralığa bölünmek suretiyle topografya bakımından beşer adet alt zon elde edilmiştir.

3.5.3. İklim Modeli
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Yöreye ait uzun yıllar ortalama sıcaklık ve yağış değerleri bitki yetiştiriciliğini doğrudan etkileyen kriterlerin başında gelen iklim faktörleridir. Bitki büyüme periyodu uzunluğu da bitki yetiştiriciliğine etki eden faktörlerdendir. İklim faktörleri küçük alanlarda çok fazla değişim göstermezler ve topografya ile de yakından ilişkilidirler. Özellikle çalışma alanı genel olarak homojen bir yapıya sahip olan ova alanları olursa bu değişimleri incelemek daha da zor olmaktadır. Bitki yetiştiriciliğini yakından ilgilendiren ve daha küçük alanlarda değişebilen, toprak sıcaklığı, yaz yağışları, günlük maksimum ve minimum sıcaklık değerleri, ışıklanma, potansiyel buharlaşma (evapotransprasyon) gibi mikroklimatolojik faktörler de vardır. Ancak, çalışma alanlarında bu değerleri belirleyip işleyebilecek meteorolojik veri tabanı ve alt yapı mevcut değildir. Bu bakımdan, Agroekolojik zonlama çalışmasında iklim katmanları olarak, veri tabanında mevcut olan bitki yetiştirme dönemi, toplam yıllık yağış miktarı, yetişme periyodu yağışları miktarı ve yıllık ortalama sıcaklık değerleri kullanılmıştır.

3.5.3.1. Bitki Yetiştirme Dönemi Katmanı
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Pratikte bu dönem, ilk baharda son don tarihi ile sonbaharda ilk don tarihi arasında kalan süre olarak tanımlanır. Bitki yetiştiriciliği açısından büyük önem taşıyan bitki yetiştirme dönemini belirlemek için ilkbaharda son don tarihi ve sonbaharda ilk don tarihi bilgilerine gerek vardır. Bu bilgiler Yeşilırmak Havzası Gelişim Projesi kapsamında, Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü tarafından yayınlanmış olan Türkiye Klima Atlasından (DMİ, 1989) uzun yılların (1951-1980) ortalamaları kullanılarak sayısal ortamda hazırlanmıştır.

Çalışma alanının küçük olması ve kendi içinde homojenliği olan ova alanları olması nedeniyle bitki yetiştirme dönemi bakımından fazla bir farklılık görülememiştir. Bitki yetiştirme dönemi katmanı 25 günlük iki gruba ayrılmış ve puanlama yapılmıştır. Bitki yetiştirme döneminin zonlama ağırlık katsayısı 3 olarak alınmış ve puanlama Tablo 3.9’da gösterildiği gibi uygulanmıştır.

Tablo 3.9. Agroekolojik Zonlama İçin Büyüme Dönemi Katmanı Puanlaması

Gün sayısı Puan
275-300 85
300-325 100

3.5.3.2. Toplam Yıllık Yağış Miktarı Katmanı
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Yıllık toplam yağış, özellikle nadaslı ve nadassız kuru tarım yapılan iç bölgelerdeki hububat yetiştiriciliğini yakından ilgilendirmektedir. Toprakta nem açığının giderilmesi, pompaj sulaması yapılan yerlerde yer altı su kaynaklarının beslenmesi ve akarsu kaynaklarının devamlılığı ile de tarımsal üretimi belirleyici rol oynamaktadır.

Toplam yıllık yağış katmanı zonlama ağırlık katsayısı 2 olarak alınmış ve puanlama Tablo 3.10 da gösterildiği gibi uygulanmıştır.

Tablo 3.10. Agroekolojik Zonlama İçin Toplam Yıllık Yağış Katmanı Puanlaması

Yağış Miktarı (mm) Puan
800 70
1000 85
1250 100

3.5.3.3. Yetişme Periyodu (Nisan-Eylül) Yağış Miktarı Katmanı
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Yörede yapılan yazlık ekimler üzerinde çok etkili olmalarından dolayı Nisan-Eylül ayları yağışları “yetişme periyodu yağışları” olarak alınmış ve bitkisel üretime elverişlilik bakımından ayrı bir iklim faktörü olarak değerlendirilmiştir. Özellikle sulama olanağının bulunmadığı alanlarda yıllık toplam yağıştan daha çok öneme sahip olan yaz ayları toplam yağış miktarı yöremizde özellikle yazlık ürünleri doğrudan ilgilendirmektedir.

Bu katmanın oluşturulması için Nisan ve Eylül ayları arasında kalan ayların yağış miktarları (Analaysis ? MapCalculator) komutu ile toplanarak tek bir katman haline getirilmiştir. Toplam yaz ayları yağış miktarı için zonlama ağırlık katsayısı 3 olarak alınmış ve puanlama Tablo 3.11’de verildiği gibi uygulanmıştır.

Tablo 3.11. Agroekolojik Zonlama İçin Yetişme Periyodu Yağış Miktarı Katmanı Puanlaması

Yağış Miktarı (mm) Puan
300-350 60
350-400 70
400-450 80
450-500 90
500-550 100

3.5.3.4. Yıllık Ortalama Sıcaklık Değeri Katmanı
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Bitki yetiştiriciliği açısından en az yağış kadar öneme sahip olan sıcaklık değeri bitkilerin gelişebilmesi ve ürün verebilmesi için gerekli olan temel koşullardan birisidir. Yıllık sıcaklık değerleri yetişme periyodu uzunluğu, vejetatif ve generatif gelişim, evapotransprasyon miktarı v.b. olaylara etki etmesi nedeniyle Agroekolojik zonlama çalışmalarında alınması gereken bir katman olarak karşımıza çıkmaktadır.

Çalışma alanına ait yıllık ortalama sıcaklıklar değerlendirmeye sıcaklık değeri katmanı olarak alınmıştır. Yıllık ortalama sıcaklık için zonlama ağırlık katsayısı 2 olarak alınmış ve Tablo 3.12’de verildiği gibi puanlandırılmıştır. Ova sınırları içerisinde sıcaklık değişimi fazla gözlenmediğinden çalışmada iki sınıf oluşturulmuştur.

Tablo 3.12. Agroekolojik Zonlama İçin Yıllık Ortalama Sıcaklık Katmanı Puanlaması

Sıcaklık Değeri (0C) Puan
13-14 80
14-15 100

3.5.3.5. Çarşamba ve Bafra Ovalarına Ait Kompozit İklim Modelleri
[Konu Başlığı] [Önceki Konu]

İklim ile ilgili büyüme periyodu uzunluğu, toplam yıllık yağış, yetişme periyodu yağış miktarı ve yıllık ortalama sıcaklık katmanlarının üst üste serme işlemi ile üst üste çakıştırılması ve her bir katmanın almış olduğu puanların toplanması sonucunda iklim modeli katmanları oluşturulmuştur. Oluşturulan iklim modeli katmanları toplam puanlar dikkate alınarak üç guruba ayrılmış ve bu şekilde iklim faktörleri bakımından üçer adet alt zon elde edilmiştir.